𝐅𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐏𝐞𝐭𝐫𝐨𝐥𝐢́𝐟𝐞𝐫𝐮 𝐔𝐒$𝟏𝟖,𝟒𝟑 𝐁𝐢𝐥𝐢𝐚𝐮𝐧! 𝐌𝐞𝐫𝐤𝐚𝐝𝐮 𝐀𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐅𝐨́ 𝐑𝐞𝐭𝐨𝐫𝐧𝐮 𝐔𝐒$𝟕𝟏𝟗 𝐌𝐢𝐥𝐥𝐚𝐮𝐧
SMnewstl.com DILI, 17 Setembru 2026-Fundu Petrolíferu Timor-Leste iha finál-Juñu 2026 rejista saldu maizumenus biliaun $18,43 aumenta kompara ho biliaun $18,31 iha trimestre da-huluk nia rohan, tuir relatóriu kona-bá dezenvolvimentu ekonómiku no jestaun Fundu Petrolíferu ne’ebé Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL) aprezenta iha Konsellu Ministrus, kuarta (16/09).
Informasaun ne’e Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão, relata bá Prezidente Repúblika (PR), José Ramos-Horta, hafoin hala’o reuniaun semanál iha Palásiu Prezidensiál, Bairru-Pité, Dili, kinta (17/09).
PM Xanana hateten katak durante reuniaun Konsellu Ministrus, Governadór BCTL, Hélder Lopes, aprezenta relatóriu kona-bá dezenvolvimentu ekonómiku Timor-Leste durante semestre da-huluk tinan 2026 no jestaun Fundu Petrolíferu.
“𝐇𝐚’𝐮 𝐢𝐧𝐟𝐨𝐫𝐦𝐚 𝐛𝐚́ 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐑𝐞𝐩𝐮́𝐛𝐥𝐢𝐤𝐚 𝐤𝐚𝐭𝐚𝐤 𝐡𝐨𝐫𝐢𝐬𝐞𝐢𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐊𝐨𝐧𝐬𝐞𝐥𝐥𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮𝐬, 𝐆𝐨𝐯𝐞𝐫𝐧𝐚𝐝𝐨́𝐫 𝐁𝐚𝐧𝐤𝐮 𝐒𝐞𝐧𝐭𝐫𝐚́𝐥 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐫𝐞𝐥𝐚𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫-𝐋𝐞𝐬𝐭𝐞 𝐧𝐢𝐚 𝐝𝐞𝐳𝐞𝐧𝐯𝐨𝐥𝐯𝐢𝐦𝐞𝐧𝐭𝐮 𝐞𝐤𝐨𝐧𝐨́𝐦𝐢𝐤𝐮 𝐝𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭𝐞 𝐟𝐮𝐥𝐚𝐧-𝐧𝐞𝐞𝐧 𝐢𝐤𝐮𝐬 𝐧𝐨 𝐦𝐨́𝐬 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐣𝐞𝐬𝐭𝐚𝐮𝐧 𝐅𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐏𝐞𝐭𝐫𝐨́𝐥𝐢𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧,” PM Xanana hateten.
Tuir aprezentasaun BCTL, iha trimestre da-ruak tinan 2026, investimentu Fundu Petrolíferu rejista retornu maizumenus millaun $719, ne’ebé liuliu impulsiona hosi dezempeñu investimentu iha merkadu asaun.
Durante semestre da-huluk, Governu transfere ona millaun $800 hosi Fundu Petrolíferu hodi finansia despeza iha Orsamentu Jerál Estadu.
Aprezentasaun BCTL mós destaka redusaun reseita petrolífera no importánsia ne’ebé aumenta hosi rendimentu investimentu bá sustentabilidade no prezervasaun patrimóniu Fundu Petrolíferu.
Aleinde jestaun Fundu Petrolíferu, Konsellu Ministrus analiza mós rezultadu Avaliasaun Mútua ne’ebé hala’o hosi Grupu Ázia-Pasífiku kona-bá Brankeamentu Kapitál (APG), kona-bá grau kumprimentu Timor-Leste bá normas internasionais hodi kombate brankeamentu kapitál no finansiamentu terrorizmu.
Avaliasaun ne’e konklui katak Timor-Leste kumpre kompletamente ka iha parte boot hosi rekomendasaun 22 hosi rekomendasaun 40 Grupu Asaun Finanseira (GAFI), enkuantu rekomendasaun 12 seluk kumpre parsialmente.
Avaliasaun ne’e mós identifika área sira ne’ebé presiza reforsu, liuliu iha supervizaun, prevensaun, investigasaun, rekuperasaun no konfiskasaun ativus, no aplikasaun sansaun finanseira.
Hodi hatán bá rekomendasaun sira-ne’e, Governu sei kontinua reforsa kuadru legál no institusionál, hala’o Avaliasaun Nasionál bá Risku, hametin koordenasaun entre entidade kompetente sira no implementa planu estratéjiku nasionál.
𝐑𝐞𝐥𝐚𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐮 𝐊𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐊𝐢’𝐚𝐤
PM Xanana mós relata katak Ministériu Finansas aprezenta relatóriu kona-bá situasaun ki’ak iha Timor-Leste, ne’ebé iha diferensa balun ho dadus ka análize hosi Banku Mundiál.
Tuir PM Xanana, Konsellu Ministrus husu bá Ministériu Finansas atu aprezenta no esplika relatóriu ne’e ho kle’an, inklui halo komparasaun ho informasaun hosi Banku Mundiál, atu Governu bele prepara informasaun adekuadu antes debate Orsamentu Jerál Estadu iha Parlamentu Nasionál.
“𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐞́𝐫𝐢𝐮 𝐅𝐢𝐧𝐚𝐧𝐬𝐚𝐬 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐫𝐞𝐥𝐚𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐮 𝐢𝐝𝐚 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐤𝐢’𝐚𝐤 𝐢𝐡𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫. 𝐑𝐞𝐥𝐚𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐮 𝐧𝐞’𝐞 𝐝𝐢𝐟𝐞𝐫𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐨𝐢𝐭𝐨𝐚𝐧 𝐡𝐨 𝐁𝐚𝐧𝐤𝐮 𝐌𝐮𝐧𝐝𝐢𝐚́𝐥 𝐧𝐢𝐚𝐧. 𝐈𝐡𝐚 𝐊𝐨𝐧𝐬𝐞𝐥𝐥𝐮 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐫𝐮𝐬, 𝐡𝐮𝐬𝐮 𝐛𝐚́ 𝐌𝐢𝐧𝐢𝐬𝐭𝐞́𝐫𝐢𝐮 𝐅𝐢𝐧𝐚𝐧𝐬𝐚𝐬 𝐚𝐭𝐮 𝐚𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐝𝐢𝐝𝐢’𝐚𝐤 𝐫𝐞𝐥𝐚𝐭𝐨́𝐫𝐢𝐮 𝐧𝐞’𝐞 𝐧𝐨 𝐡𝐚𝐥𝐨 𝐤𝐨𝐦𝐩𝐚𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐡𝐨 𝐬𝐚𝐢𝐝𝐚 𝐦𝐚𝐤 𝐁𝐚𝐧𝐤𝐮 𝐌𝐮𝐧𝐝𝐢𝐚́𝐥 𝐭𝐚𝐮,” PM Xanana haktuir.
PM Xanana mós hateten katak relatóriu Banku Mundiál ne’ebé refere iha reuniaun ne’e bazeia bá dadus hosi tinan 2014, no informasaun kona-bá matéria ne’e aprezenta ona bá PR Horta.
Iha enkontru semanál ne’e, PR José Ramos-Horta mós informa bá PM Xanana katak iha 18 Setembru sei hala’o viajen bá Nova Iorke, Estadus Unidus Amérika, hodi partisipa iha reuniaun altu-nível Organizasaun Nasoins Unidas (ONU).
PR Horta sei hato’o diskursu iha ONU kona-bá situasaun mundu no pozisaun Timor-Leste iha kontestu internasionál.
“𝐀𝐛𝐚𝐧 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐬𝐞𝐢 𝐛𝐚́ 𝐍𝐨𝐯𝐚 𝐈𝐨𝐫𝐤𝐞 𝐧𝐨 𝐬𝐞𝐢 𝐡𝐚𝐭𝐨’𝐨 𝐝𝐢𝐬𝐤𝐮𝐫𝐬𝐮 𝐢𝐡𝐚 𝐎𝐍𝐔. 𝐈𝐭𝐚 𝐡𝐮𝐬𝐮 𝐛𝐚́ 𝐏𝐫𝐞𝐳𝐢𝐝𝐞𝐧𝐭𝐞 𝐛𝐚́ 𝐢𝐡𝐚 𝐍𝐨𝐯𝐚 𝐈𝐨𝐫𝐤𝐞 𝐧𝐞’𝐞 𝐫𝐞𝐩𝐫𝐞𝐳𝐞𝐧𝐭𝐚 𝐝𝐮𝐧𝐢 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫. 𝐍𝐢𝐚 𝐬𝐞𝐢 𝐡𝐚𝐭𝐨’𝐨 𝐝𝐢𝐬𝐤𝐮𝐫𝐬𝐮 𝐤𝐨𝐧𝐚-𝐛𝐚́ 𝐬𝐢𝐭𝐮𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐦𝐮𝐧𝐝𝐮 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐚𝐠𝐨𝐫𝐚,” PM Xanana subliña.
PM Xanana mós haktuir katak iha fulan-Outubru tinan ne’e sei hala’o vizita ofisiál bá Tailândia, ne’ebé sei inklui partisipasaun iha semináriu ida kona-bá Fundu Petrolíferu.