Skip to content

Infraestrutura Bázika

Infraestrutura Bázika iha Suku Uma Ana-Ulo (Postu Administrativu Venilale, Munisípiu Baucau)

Suku Uma Ana-Ulo mak parte importante husi Postu Administrativu Venilale. Kondisaun no dezenvolvimentu infraestrutura bázika iha suku ne’e afeta diretamene kualidade moris no ekonomia komunidade nian.

Berikut mak resumu kondisaun infraestrutura bázika iha Suku Uma Ana-Ulo:

1. Estrada no Transporte (Asesu Dalan)

  • Estrada Prinsipál: Dalan boot ne’ebé liga Venilale ba Baucau Vila no Viqueque mak hakat liu balun husi eria ne’e. Dalan prinsipál sira ne’e balun asfalta tiha ona, fasilita transporte públiku no privadu.

  • Dalan Rurál / Aldeia: Dalan sira ne’ebé tama ba aldeia sira interior nian (hanesan Cai-Hula, Nuno-Doco, Osso-Guigui, no aldeia seluk) barak liu mak estrada rai ka britak. Iha tempu udan, dalan sira ne’e dalabarrudak no difisil atu liu husi karreta no motór.

2. Bee Moos no Saneamentu

  • Sistem Bee Moos: Komunidade barak depende ba fontana (fatu bee), bee-mats, no meius tradisionál hodi hetan bee moos. Governu no parseiru dezenvolvimentu sira (ngo) halo tiha ona projetu PSAS (Sistem Bee Moos no Saneamentu) iha fatin balun hodi dada torneira públiku (kaptasaun bee) ba aldeia sira.

  • Dezafiu: Iha tempu bai-loron naruk, efeitu klima bele hamenus debit bee. Iha mós aldeia balun ne’ebé sei presiza reabilitasaun ba kanuru (kannu) bee sira ne’ebé aat.

  • Saneamentu: Uza haris-fatin (saneamentu) iha uma-kain sira kontinua sa’e tanba programa Suku Livre husi Raitoor Arbiru (ODF).

3. Eletrisidade

  • Rede Nasional (EDTL): Maioria aldeia no uma-kain iha Suku Uma Ana-Ulo hetan tiha ona asesu ba eletrisidade husi Rede Nasionál EDTL.

  • Kobertura: Maske nune’i, sei iha uma-kain balun ne’ebé dook husi dalan boot ka iha foho tutun ne’ebé sei susar hetan liña eletrisidade de’it (presiza estensaun rede fiu eletrisidade).

4. Infraestrutura Edukasaun no Saúde

  • Edukasaun: Suku ne’e iha fasilidade edukasaun bázika (Ensino Básico Filial / EBF no Pré-Eskolár) hodi fasilita labarik sira iha suku laran. Ba nivél secondary (SMA/STV), estudante sira ba eskola iha Vila Venilale ka Baucau.

  • Saúde: Iha fasilidade Postu Saúde iha suku laran ka ba sentru saúde iha Venilale Vila. Programa Saúde na Família no Posyandu kontinua hakat ba aldeia sira hodi fo atendimentu saúde bázika.

5. Komunikasaun no Telekomunikasaun

  • Sinal Telemóvel: Hetan asesu ba liña telemóvel no internet (hanesan Telemor, Timor Telecom, no Telkomcel) iha fatin sira ne’ebé aas ka besik vila. Maibé iha área balun ne’ebé foho metin, sinal telefone nian sei frail/kuitado.

Prioridade Dezenvolvimentu iha Futuru:

Atu fo impaktu ne’ebé boot liu ba ekonomia (agrikultura no komérsiu) iha Uma Ana-Ulo, prioridade boot liu ba governu lokál no nasionál mak:

  1. Reabilitasaun no alkatroa estrada entre aldeia sira.

  2. Melora no ampliasaun rede bee moos ba uma-kain hotu.

  3. Estensaun rede eletrisidade ba fatin sira ne’ebé dook.